Joyce: James Joyce – życie, twórczość, spuścizna literacka

0

James Augustine Aloysius Joyce, urodzony 2 lutego 1882 roku w Dublinie, to jeden z najważniejszych irlandzkich pisarzy XX wieku, uznawany za kluczową postać ruchu modernistycznego. Jako innowacyjny powieściopisarz, poeta i krytyk literacki, Joyce zrewolucjonizował literaturę swoim eksperymentalnym podejściem do języka i formy. Mimo że większość życia spędził na emigracji, jego serce i pióro zawsze należały do Dublina, miasta, które stało się centralnym punktem jego literackiego wszechświata. Jego życie obfitowało w osobiste wyzwania, a twórczość, choć często budziła kontrowersje, do dziś pozostaje jedną z najbardziej wpływowych w literaturze światowej.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na 13 stycznia 1941 roku miał 58 lat.
• Żona/Mąż: Nora Barnacle.
• Dzieci: Lucia Joyce, Giorgio Joyce.
• Zawód: Pisarz, poeta, krytyk literacki.
• Główne osiągnięcie: Stworzenie powieści „Ulisses”, kamienia milowego literatury modernistycznej.

Podstawowe informacje o Jamesie Joyce’u

James Augustine Aloysius Joyce, urodzony 2 lutego 1882 roku w Rathgar w Dublinie, zmarł 13 stycznia 1941 roku w Zurychu, mając 58 lat. Jest powszechnie uznawany za jednego z najbardziej wpływowych pisarzy XX wieku, a jego twórczość stanowi kamień milowy literatury modernistycznej. Joyce był nie tylko wybitnym powieściopisarzem, ale również poetą i krytykiem literackim. Jego zamiłowanie do języków było niezwykłe – władał biegle angielskim, francuskim i włoskim, a jego fascynacja nimi doprowadziła go nawet do napisania listu do Henrika Ibsena w języku norweskim.

Joyce, jako irlandzki pisarz tworzący w języku angielskim, stał się symbolem nowoczesnej literatury. Jego prace, takie jak „Ulisses” czy „Finnegans Wake”, charakteryzują się eksperymentalną formą i głęboką analizą ludzkiej psychiki. Mimo że znaczną część życia spędził poza granicami Irlandii, Dublin pozostał dla niego nieustającą inspiracją. Twierdził, że zrozumienie serca tego miasta pozwala na zrozumienie serc wszystkich miast świata.

Rodzina i życie prywatne Jamesa Joyce’a

Pochodzenie i dzieciństwo

James Joyce pochodził z wielodzietnej rodziny, będąc najstarszym z dziesięciorga rodzeństwa, które przeżyło dzieciństwo. Jego ojciec, John Joyce, borykał się z problemem alkoholizmu i złego zarządzania finansami, co doprowadziło rodzinę do biedy. Sytuacja finansowa była tak trudna, że w 1891 roku ojciec Jamesa został wpisany na czarną listę dłużników w „Stubbs’ Gazette”. Joyce urodził się w katolickiej rodzinie Johna i Mary Jane Joyce w Rathgar. Jego dzieciństwo, choć naznaczone trudnościami materialnymi, było również okresem, w którym kształtował się jego intelektualny fundament, między innymi dzięki edukacji w szkole jezuickiej Belvedere.

W dzieciństwie Joyce miewał lęki, które towarzyszyły mu przez całe życie. Panicznie bał się psów po tym, jak został zaatakowany przez jednego z nich, a także odczuwał lęk przed burzami, z piorunami (astrafobia). Te doświadczenia, w połączeniu z trudną sytuacją rodzinną i wychowaniem w duchu religijnym, z pewnością wpłynęły na jego późniejszą twórczość. Mimo buntu przeciwko Kościołowi katolickiemu, jego wykształcenie u jezuitów stanowiło podstawę jego intelektualnych poszukiwań.

Relacje i małżeństwo

Kluczowym momentem w życiu Jamesa Joyce’a było poznanie w 1904 roku Nory Barnacle. To z nią spędził resztę życia, choć formalny związek małżeński zawarli dopiero w 1931 roku. Ich wspólne życie toczyło się głównie na emigracji w Europie kontynentalnej, w miastach takich jak Triest, Paryż i Zurych. Związek z Norą był dla niego źródłem stabilizacji i inspiracji, a ich relacja, choć burzliwa, przetrwała wiele lat. Joyce’owie w Trieście tworzyli specyficzne środowisko, w którym pisarz mógł rozwijać swoją twórczość, często w trudnych warunkach materialnych.

Ojciec Joyce’a, John Joyce, prowadził bardzo rozwiązłe życie, co dodatkowo komplikowało sytuację rodzinną. Mimo tych trudności, James Joyce wykazywał się dużą pewnością siebie już w młodości. W 1901 roku ostro skrytykował Irlandzki Teatr Literacki za brak odwagi w wystawianiu nowoczesnych, europejskich dramaturgów. Jego postawa świadczyła o dążeniu do przełamywania konwencji i otwartości na nowe prądy artystyczne. Ta otwartość przejawiała się również w jego kosmopolityzmie, który stanowił protest przeciwko nostalgicznemu irlandzkiemu populizmowi na rzecz literatury otwartej na świat.

Dzieci

James Joyce i Nora Barnacle mieli dwoje dzieci: córkę Lucię i syna Giorgio. Lucia Joyce cierpiała na poważne problemy psychiczne, co zmuszało Joyce’a do częstych podróży do Szwajcarii w poszukiwaniu dla niej specjalistycznej pomocy medycznej. Choroba córki była dla pisarza wielkim obciążeniem emocjonalnym i finansowym. W czasie gdy jego córka zachorowała na schizofrenię, sam pisarz zmagał się z pogarszającym się zdrowiem i problemami logistycznymi związanymi z życiem na emigracji. Joyce opiekował się również starszym bratem, dbając o jego zdrowie.

Kariera i twórczość Jamesa Joyce’a

Początki kariery literackiej

Kariera literacka Jamesa Joyce’a rozpoczęła się od poezji i krytyki. W 1900 roku opublikował pochwalną recenzję sztuki Henrika Ibsena, co otworzyło mu drzwi do literackich kręgów Dublina. Ten debiut krytyczny pokazał jego wczesne zainteresowanie teatrem i jego gotowość do analizy dzieł uznanych twórców. W tym samym roku, jako dziewięciolatek, napisał wiersz „Et Tu, Healy”, poświęcony śmierci Charlesa Stewarta Parnella, który jego ojciec wydrukował w formie ulotek i rozdawał znajomym. Pokazuje to wczesne zainteresowanie polityką i literaturą.

W okresie studiów na University College Dublin, Joyce przyjaźnił się z Oliverem St. Johnem Gogartym, który później stał się pierwowzorem postaci Bucka Mulligana w jego słynnej powieści „Ulisses”. Ta przyjaźń i akademickie środowisko University College Dublin były ważnym etapem w kształtowaniu jego artystycznych wizji. W 1902 roku Joyce przeniósł się do Rzymu, a następnie do Triestu, gdzie rozpoczął pracę nad swoimi pierwszymi znaczącymi dziełami. Mimo wyjazdu z Irlandii, miasto to pozostało kluczowym elementem jego literackiego świata.

Najważniejsze dzieła

Warto wiedzieć: Joyce stworzył dzieła, które na zawsze zmieniły oblicze literatury.

„Dublińczycy”

W 1914 roku Joyce opublikował zbiór opowiadań zatytułowany „Dublińczycy”. Książka ta, zawierająca piętnaście opowiadań, przedstawia realistyczny obraz życia w Dublinie na początku XX wieku, skupiając się na tematach takich jak stagnacja, duchowe i moralne paraliże mieszkańców miasta. „Dublińczycy” stanowiły ważny krok w rozwoju Joyce’a jako prozaika, ukazując jego zdolność do tworzenia sugestywnych portretów i analizy społecznej. Zbiór ten, choć początkowo nie spotkał się z szerokim uznaniem, dziś jest uważany za jedno z kluczowych dzieł irlandzkiej literatury.

Wiele z opowiadań zawartych w „Dublińczykach” ukazuje codzienne życie zwykłych mieszkańców miasta, ich marzenia, rozczarowania i próby odnalezienia sensu w otaczającej rzeczywistości. Joyce z mistrzostwem ukazuje psychologiczne niuanse postaci, a jego proza charakteryzuje się precyzją i oszczędnością słowa. Zbiór ten jest doskonałym wprowadzeniem do świata Jamesa Joyce’a, zanim czytelnik zanurzy się w bardziej złożone dzieła, takie jak „Portret artysty z czasów młodości” czy „Ulisses”.

„Portret artysty z czasów młodości”

Dwa lata po publikacji „Dublińczyków”, w 1916 roku, Joyce wydał powieść „Portret artysty z czasów młodości”. Jest to w dużej mierze autobiograficzna powieść, która śledzi rozwój duchowy i intelektualny młodego Stephena Dedalusa, alter ego autora. Książka ta stanowi dogłębną analizę dojrzewania artysty, jego zmagania z przeszłością, religią i oczekiwaniami społecznymi. Postać Stefana Dedalusa pojawia się również w „Ulissesie”, co czyni tę powieść kluczowym elementem szerszego literackiego uniwersum Joyce’a.

W „Portrecie artysty z czasów młodości” Joyce eksploruje proces kształtowania się tożsamości artysty, jego bunt przeciwko konwencjom i poszukiwanie własnej drogi twórczej. Powieść ta jest świadectwem rozwoju stylu Joyce’a, ukazując jego coraz śmielsze eksperymenty z formą i językiem. Dzieło to, często określane jako „artysty w wieku młodzieńczym”, stanowi ważny krok w kierunku późniejszych, bardziej złożonych eksperymentów literackich pisarza, takich jak zastosowanie techniki strumienia świadomości.

„Ulisses”

Przełomowym dziełem Jamesa Joyce’a, które zrewolucjonizowało literaturę, jest powieść „Ulisses”, wydana w 1922 roku. Książka ta, czerpiąc inspirację z „Odysei” Homera, opisuje jeden dzień z życia Leopolda Blooma w Dublinie, 16 czerwca 1904 roku. „Ulisses” zasłynął zastosowaniem techniki strumienia świadomości, co pozwoliło na uchwycenie złożoności ludzkich myśli i emocji w sposób dotąd niespotykany. Ta technika, polegająca na swobodnym przepływie myśli, skojarzeń i wrażeń, stała się znakiem rozpoznawczym modernistycznej prozy.

Początkowo „Ulisses” był zakazany w USA i Wielkiej Brytanii z powodu rzekomej obsceniczności, co tylko wzmocniło jego legendę i przyciągnęło uwagę czytelników poszukujących czegoś więcej niż tradycyjna literatura. Wpływ „Ulissesa” na późniejszą literaturę jest nie do przecenienia; dzieło to otworzyło nowe możliwości dla pisarzy i krytyków, kwestionując tradycyjne narracje i eksplorując granice języka. Postać Leopolda Blooma, zwykłego człowieka z Dublina, stała się ikoną literatury, a dzień 16 czerwca jest obchodzony jako Bloomsday.

„Finnegans Wake”

Nad swoim ostatnim wielkim dziełem, „Finnegans Wake”, James Joyce pracował aż 16 lat, od 1923 do 1939 roku. Jest to tekst niezwykle skomplikowany językowo, pełen neologizmów, gier słownych i aluzji do wielu języków i kultur, co czyni go jednym z najbardziej wymagających dzieł literatury światowej. Praca nad „Finnegans Wake”, często określana jako „Work in Progress”, była kulminacją jego eksperymentów z językiem i formą. Powstał tekst, który wciąż stanowi wyzwanie dla badaczy i czytelników, poszukujących nowych sposobów interpretacji.

Struktura „Finnegans Wake” jest celowo chaotyczna i wielowarstwowa, odzwierciedlając cykliczność życia i snów. Joyce wykorzystał tutaj bogactwo języków, tworząc unikalny, uniwersalny język, który przekracza bariery kulturowe. Mimo swojej złożoności, dzieło to jest kluczowe dla zrozumienia pełnego zakresu artystycznych ambicji Joyce’a i jego dążenia do stworzenia totalnego dzieła literackiego. Większość rękopisu spalił, uznając go za niedojrzały lub niespełniający jego wysokich standardów artystycznych.

Styl i technika pisarska

Styl Jamesa Joyce’a ewoluował przez całą jego karierę, ale zawsze charakteryzował się innowacyjnością i odwagą w eksperymentowaniu z językiem. Jego technika strumienia świadomości, szczególnie widoczna w „Ulissesie”, pozwoliła na wierne oddanie wewnętrznego życia postaci, ich myśli, wspomnień i skojarzeń. Ten sposób narracji, który zanurza czytelnika bezpośrednio w umyśle bohatera, był przełomowy dla literatury XX wieku. Joyce mistrzowsko operował słowem, tworząc bogate i wielowymiarowe narracje.

Poza strumieniem świadomości, Joyce stosował również inne techniki, takie jak monolog wewnętrzny, aluzje literackie i mitologiczne, a także gry słowne i neologizmy. Jego język jest często gęsty, pełen subtelności i wieloznaczności, co wymaga od czytelnika aktywnego zaangażowania i interpretacji. Fascynacja językami obcymi, jak wspomniano, zaowocowała włączeniem do jego dzieł elementów z różnych kultur i języków, co szczególnie widoczne jest w „Finnegans Wake”.

Emigracja i życie za granicą

Mimo spędzenia większości dorosłego życia za granicą – w Trieście, Paryżu i Zurychu – James Joyce zawsze pisał o Dublinie. Jego doświadczenia emigracyjne, choć z dala od ojczyzny, nie osłabiły jego związku z Irlandią, a wręcz przeciwnie, pozwoliły mu spojrzeć na nią z dystansu i z nowej perspektywy. Miasta te stały się domem dla Joyce’ów w Trieście, a Paryż i Zurych były miejscami, gdzie powstawały jego najważniejsze dzieła. Emigracja była dla niego nie tylko koniecznością, ale także świadomym wyborem artystycznym, który pozwolił mu na swobodę twórczą.

Życie na emigracji wiązało się z licznymi wyzwaniami, w tym problemami finansowymi i zdrowotnymi. Joyce zmagał się z coraz poważniejszymi problemami ze wzrokiem, co wymagało licznych operacji okulistycznych – przeszedł ich aż 25. Te trudności znacząco utrudniały mu pracę nad rękopisami. Mimo to, jego determinacja i pasja do tworzenia literatury nie osłabły. Jego ucieczka z okupowanej przez Niemców Francji do neutralnej Szwajcarii była ostatnim etapem jego życia, zakończonym w Zurychu.

Osobiste cechy i przekonania Jamesa Joyce’a

Fobie i lęki

James Joyce posiadał specyficzne fobie, które wpływały na jego życie i twórczość. Panicznie bał się psów, co było wynikiem ataku jednego z nich w dzieciństwie. Odczuwał również lęk przed burzami, czyli astrafobię. Te lęki, obok trudności rodzinnych i religijnych, stanowiły część jego wewnętrznego świata, który często odzwierciedlał się w jego dziełach, dodając im głębi i realizmu psychologicznego. Joyce miewał lęki już od czasów młodości, które towarzyszyły mu przez całe życie.

Te fobie nie były jedynymi wyzwaniami, z jakimi się mierzył. Jego życie osobiste było naznaczone trudnościami, w tym problemami zdrowotnymi żony i chorobą córki. Mimo to, Joyce starał się zachować artystyczną integralność i tworzyć dzieła, które wykraczały poza konwencjonalne ramy. Jego twórczość często eksploruje ciemniejsze strony ludzkiej psychiki, co może być powiązane z jego własnymi lękami i niepokojami.

Religia i światopogląd

Poglądy religijne Jamesa Joyce’a były skomplikowane. Mimo buntu przeciwko Kościołowi katolickiemu, edukacja u jezuitów ukształtowała jego intelektualny fundament. Wychowanie w katolickiej rodzinie Johna i Mary Jane Joyce w Dublinie miało znaczący wpływ na jego sposób postrzegania świata i moralności. Joyce często analizował i kwestionował dogmaty religijne, ale jednocześnie fascynowała go ich symbolika i struktura. Jego twórczość jest pełna odniesień do teologii i filozofii, a jego bunt przeciwko instytucji Kościoła jest widoczny w jego dziełach.

Jego skomplikowane relacje z religią odzwierciedlają jego szersze poszukiwania sensu życia i prawdy. Edukacja w szkole jezuickiej Belvedere, a następnie w University College Dublin, dała mu solidne podstawy intelektualne, które wykorzystał do budowania własnego, unikalnego światopoglądu. Wpływ myśli takich jak Tomasz z Akwinu był dla niego ważny, choć jednocześnie otwarcie kwestionował wiele z przyjętych wówczas doktryn.

Postawa wobec Irlandii i kosmopolityzmu

James Joyce był człowiekiem o silnym poczuciu kosmopolityzmu. Protestował przeciwko nostalgicznemu irlandzkiemu populizmowi, opowiadając się za literaturą otwartą na świat. Choć jego serce na zawsze należało do Dublina, jego twórczość przekraczała granice narodowe, dążąc do uniwersalnego zrozumienia ludzkiej kondycji. Jego postawa była wyrazem pragnienia wolności artystycznej i intelektualnej, wolnej od nacjonalistycznych ograniczeń. Joyce pragnął, aby jego dzieła były oceniane na podstawie ich uniwersalnych wartości artystycznych, a nie przez pryzmat ich irlandzkiego pochodzenia.

Jego krytyka irlandzkiego teatru literackiego w 1901 roku świadczy o jego pragnieniu zerwania z konwencjami i otwartości na nowe idee. Joyce wzywał do odwagi w promowaniu nowoczesnej dramaturgii, co odzwierciedlało jego własne dążenie do innowacji w literaturze. Ta otwartość na świat i odrzucenie wąskiego nacjonalizmu sprawiły, że stał się postacią ikoniczną w literaturze światowej, a nie tylko irlandzkiej. Jego twórczość, mimo silnego zakorzenienia w Dublinie, rezonowała z czytelnikami na całym świecie.

Kluczowe daty z życia i twórczości Jamesa Joyce’a

Zdrowie i okoliczności śmierci Jamesa Joyce’a

Problemy ze wzrokiem

Przez wiele lat swojego życia James Joyce zmagał się z coraz poważniejszymi problemami ze wzrokiem. Te dolegliwości wymagały licznych operacji okulistycznych i znacząco utrudniały mu pracę nad rękopisami. Pogarszający się wzrok był dla niego ogromnym wyzwaniem, szczególnie w kontekście jego precyzyjnej pracy literackiej i potrzeby ciągłego pisania. Przeszedł aż 25 operacji okulistycznych, które miały na celu poprawę jego widzenia, jednak problem ten wciąż powracał, wpływając na jego codzienne życie i proces twórczy. Choroba ta wyniszczyła mu organizm i była źródłem ciągłego dyskomfortu.

Problemy ze wzrokiem miały bezpośredni wpływ na jego zdolność do czytania i pisania, co dla pisarza było szczególnie uciążliwe. Mimo tych trudności, Joyce wykazywał niezwykłą determinację w kontynuowaniu swojej pracy, często dyktując tekst asystentom lub pisząc w trudnych warunkach. Jego poświęcenie dla sztuki było na tyle silne, że pozwalało mu przezwyciężać nawet tak poważne fizyczne przeszkody. Zmartwienia o jego wzrok i zdrowie były obecne przez wiele lat, wpływając na jego ogólny stan.

Ostatnie lata życia i śmierć

James Joyce zmarł w Zurychu 13 stycznia 1941 roku, krótko po tym, jak uciekł z okupowanej przez Niemców Francji do neutralnej Szwajcarii. Przyczyną jego śmierci była operacja perforowanego wrzodu dwunastnicy, na którą trafił w 1941 roku. Jego ostatnie dni były naznaczone pośpiechem i niepewnością związaną z wojną w Europie. Zmarł w wieku 58 lat, pozostawiając po sobie niedokończone dzieła i ogromne dziedzictwo literackie. Został pochowany na cmentarzu Fluntern w Zurychu.

Jego ostatnie chwile były świadectwem burzliwych czasów, w których przyszło mu żyć. Ucieczka z Francji była desperacką próbą zapewnienia sobie i rodzinie bezpieczeństwa w obliczu narastającego konfliktu. Mimo problemów zdrowotnych i osobistych, Joyce do końca pozostał wierny swojej pasji twórczej. Jego śmierć była ogromną stratą dla świata literatury, ale jego dzieła nadal żyją, inspirując kolejne pokolenia czytelników i pisarzy. Truman Capote uważał, że Joyce był geniuszem, który potrafił uchwycić każdy dzień z życia.

Ciekawostki z życia Jamesa Joyce’a

Wczesne utwory

Jako dziewięciolatek, James Joyce napisał wiersz „Et Tu, Healy”, poświęcony śmierci Charlesa Stewarta Parnella. Jego ojciec, John Joyce, doceniając ten wczesny utwór, wydrukował go w formie ulotek i rozdawał znajomym. Ten incydent pokazuje już w młodym wieku zainteresowanie Joyce’a polityką i jego talent literacki, który był dostrzegany i wspierany przez ojca, mimo trudności rodzinnych. Pokazuje to również wczesne zaangażowanie w tematykę narodową i historyczną.

Innym przykładem jego wczesnej aktywności literackiej jest zniszczenie rękopisu swojej wczesnej sztuki „A Brilliant Career”. Joyce uznał ją za niedojrzałą lub niespełniającą jego wysokich standardów artystycznych, co świadczy o jego bezkompromisowym podejściu do własnej twórczości i dążeniu do perfekcji. Nawet w młodości był bardzo krytyczny wobec własnych prac, co zapowiadało jego późniejszą, niezwykle wymagającą postawę twórczą.

Inspiracje i pierwowzory postaci

Pierwowzorem postaci Bucka Mulligana w słynnej powieści „Ulisses” był Oliver St. John Gogarty, z którym James Joyce zaprzyjaźnił się podczas studiów na University College Dublin. Ta przyjaźń i wspólne doświadczenia akademickie stały się inspiracją dla wielu scen i postaci w jego dziełach. Relacje z ludźmi miały ogromny wpływ na jego twórczość, pozwalając mu na tworzenie żywych i wielowymiarowych bohaterów.

Postać Stefana Dedalusa, głównego bohatera „Portretu artysty z czasów młodości” i jednego z narratorów „Ulissesa”, jest silnie autobiograficzna. Joyce wykorzystywał własne doświadczenia, przemyślenia i obserwacje do konstruowania swoich postaci, nadając im głębię i autentyczność. Podobnie, postać Leopolda Blooma w „Ulissesie”, choć nie jest bezpośrednim odzwierciedleniem samego Joyce’a, stanowi złożony portret mieszkańca Dublina, odzwierciedlający realia życia w mieście. Ezra Pound i Harriet Shaw Weaver odegrali kluczową rolę we wspieraniu jego pracy, zwłaszcza przy publikacji „Ulissesa”.

Pisarz modernistyczny i jego dziedzictwo

James Joyce, jako irlandzki pisarz tworzący w języku angielskim, jest uznawany za jednego z najwybitniejszych pisarzy XX wieku. Jego innowacyjne podejście do literatury, eksperymenty z językiem i formą, oraz głęboka analiza ludzkiej psychiki, wywarły ogromny wpływ na rozwój literatury modernistycznej. Dzieła takie jak „Ulisses” i „Finnegans Wake” otworzyły nowe ścieżki dla pisarzy i krytyków, kwestionując tradycyjne narracje i poszerzając granice możliwości literackich. Jego związek z Dublinem, mimo życia na emigracji, pozostał nierozerwalny, czyniąc miasto centrum jego literackiego świata.

Joyce’a można uznać za niekoronowanego króla Irlandii w świecie literatury. Jego wpływ jest odczuwalny do dziś, a jego dzieła wciąż są przedmiotem badań, analiz i dyskusji. Fakt, że mimo spędzenia większości dorosłego życia za granicą (Triest, Paryż, Zurych), Joyce zawsze pisał o Dublinie, twierdząc, że dotarcie do serca tego miasta pozwala zrozumieć serca wszystkich miast świata, podkreśla uniwersalność jego perspektywy. Jego spuścizna literacka jest bogata i złożona, a jego wkład w rozwój literatury światowej jest nieoceniony, czyniąc go postacią, której znaczenie nigdy nie przeminie. Jego umiejętność opisania zwykłego dnia z życia, jak w przypadku „Ulissesa”, udowadnia jego geniusz. Joyce napisał dzieła, które nadal fascynują i inspirują, a jego nazwisko jest synonimem przełomowej literatury.

Podsumowując, James Joyce był wizjonerskim irlandzkim pisarzem, którego innowacyjne podejście do literatury i głębokie analizy ludzkiej psychiki na zawsze zmieniły oblicze literatury modernistycznej. Jego życie, choć naznaczone wyzwaniami emigracji i problemami zdrowotnymi, dowodzi siły jego twórczej inspiracji płynącej z korzeni, a jego dzieła pozostają kamieniem milowym w historii literatury światowej.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/James_Joyce