Molier – biografia francuskiego komediopisarza klasycyzmu.

2

Molier, prawdziwe nazwisko Jean-Baptiste Poquelin, urodzony w Paryżu 15 stycznia 1622 roku, jest jednym z najwybitniejszych dramaturgów w historii literatury światowej, którego wpływ na język francuski jest tak znaczący, że jest on powszechnie określany mianem „języka Moliera”. W styczniu 2026 roku minie 404 lata od jego narodzin, a jego życie naznaczone było zarówno wielkimi sukcesami scenicznymi, jak i licznymi kontrowersjami. Po porzuceniu planów kariery prawniczej i królewskiego tapicera, założył własny zespół teatralny, z którym zdobył uznanie króla Ludwika XIV, stając się oficjalnym autorem rozrywek dworskich.

Molier, właściwie Jean-Baptiste Poquelin, to postać o nieocenionym znaczeniu dla francuskiej literatury i teatru. Urodził się w Paryżu 15 stycznia 1622 roku w zamożnej rodzinie mieszczańskiej, co zapewniło mu dostęp do dobrej edukacji. W wieku 10 lat stracił matkę, a relacje z ojcem, królewskim tapicerem, nie wydawały się być szczególnie bliskie, mimo że początkowo podążał wyznaczoną przez niego ścieżką kariery urzędniczej. W 1662 roku poślubił Armande Béjart, z którą miał troje dzieci, choć dwoje z nich zmarło w niemowlęctwie. Jego życie zawodowe było nierozerwalnie związane z teatrem, a jego sztuki, takie jak „Świętoszek” czy „Chory z urojenia”, do dziś bawią i skłaniają do refleksji widzów na całym świecie.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na styczeń 2026 roku minie 404 lata od jego narodzin.
• Żona/Mąż: Armande Béjart (od 1662 r.)
• Dzieci: Troje, w tym syn Louis (ojcem chrzestnym był Ludwik XIV) i syn Pierre; dwoje zmarło w niemowlęctwie.
• Zawód: Dramaturg, aktor, dyrektor teatru.
• Główne osiągnięcie: Stworzenie gatunku comédie-ballet i ukształtowanie współczesnego języka francuskiego, nazywanego od jego imienia.

Kim był Molier? Podstawowe informacje biograficzne

Jean-Baptiste Poquelin, znany światu jako Molier, urodził się w Paryżu 15 stycznia 1622 roku. Pochodził z zamożnej rodziny mieszczańskiej, co zapewniło mu dostęp do dobrej edukacji. Jego prawdziwe nazwisko to Jean-Baptiste Poquelin. Przyjął pseudonim artystyczny „Molière” około 1645 roku, co prawdopodobnie miało na celu ochronę dobrego imienia jego ojca, gdyż zawód aktora był w tamtych czasach społecznie piętnowany i wiązał się z trudnościami w kwestii pochówku. Jego wpływ na kulturę francuską jest tak ogromny, że język francuski jest powszechnie określany mianem „języka Moliera” (la langue de Molière). Uznawany jest za jednego z najwybitniejszych pisarzy w historii literatury światowej, a jego sztuki wystawiane są w Comédie-Française częściej niż dzieła jakiegokolwiek innego dramaturga.

Molier: Rodzina, związki i życie prywatne

Rodzice i dzieciństwo

Molier stracił matkę, pochodzącą z bogatej burżuazji, w wieku zaledwie 10 lat, w 1632 roku. Jego relacje z ojcem, królewskim tapicerem, nie były bliskie, pomimo początkowego podążania przez młodego Jeana-Baptiste ścieżką kariery urzędniczej. W rodzinie nadano mu przydomek „Le Nez” (Nos), co było wynikiem reakcji pokojówki przy pierwszym spotkaniu z noworodkiem, która zwróciła uwagę na jego pokaźny nos. Ten rodzinny przydomek stanowił jedną z wielu osobistych cech, które towarzyszyły mu przez życie.

Małżeństwo z Armande Béjart

20 lutego 1662 roku Jean-Baptiste Poquelin poślubił Armande Béjart. W oficjalnych kręgach przedstawiano ją jako siostrę wieloletniej partnerki Moliera, Madeleine, jednak krążyły plotki sugerujące, że mogła być ona nieślubną córką Madeleine i księcia Modeny. To małżeństwo stało się źródłem oskarżeń ze strony wrogów Moliera, którzy przypisywali mu kazirodztwo, twierdząc, że poślubił własną córkę. Pomimo tych kontrowersji, związek ten stanowił ważny element jego życia osobistego.

Potomstwo

Z małżeństwa z Armande Béjart Molier miał troje dzieci. Niestety, dwoje z nich zmarło w niemowlęctwie:

• Syn Louis (żył tylko w 1664 r., jego ojcem chrzestnym był sam król Ludwik XIV).
• Syn Pierre (żył tylko w 1672 r.).

Los dzieci Moliera stanowi bolesną kartę w jego biografii, podkreślając kruchość życia i trudności, z jakimi się mierzył.

Wieloletnia partnerka i wspólniczka – Madeleine Béjart

Przez wiele lat Molier był związany z aktorką Madeleine Béjart. Razem, w 1643 roku, założyli teatr Illustre Théâtre. Madeleine odegrała kluczową rolę w jego życiu zawodowym, wspierając go podczas trudnych lat wędrówek po prowincji, które nastąpiły po bankructwie ich pierwszego wspólnego przedsięwzięcia. Jej obecność i wsparcie były nieocenione w kształtowaniu jego kariery i dorobku artystycznego.

Kariera sceniczna Moliera: Od początków do królewskiego dworu

Założenie Illustre Théâtre i pierwsze trudności

W czerwcu 1643 roku, w wieku 21 lat, Jean-Baptiste Poquelin porzucił plany dotyczące kariery królewskiego tapicera i wraz ze wspólnikami założył Illustre Théâtre, inwestując w to przedsięwzięcie 630 liwrów. Niestety, projekt ten okazał się finansową klapą. W 1645 roku teatr zbankrutował, pozostawiając Moliera z długiem wynoszącym 2000 liwrów, co skutkowało jego 24-godzinnym pobytem w więzieniu za długi. Ten początkowy okres kariery był naznaczony znacznymi trudnościami finansowymi i prawnymi.

Lata na prowincji: Szlifowanie warsztatu

Po wyjściu z więzienia Molier spędził około 12 lat jako wędrowny aktor, podróżując po francuskich prowincjach. Ten okres był niezwykle ważny dla rozwoju jego talentu komediowego. Doskonalił swój warsztat, łącząc elementy włoskiej Commedia dell’arte z bardziej wyrafinowaną komedią francuską. Lata te pozwoliły mu zdobyć cenne doświadczenie sceniczne i zrozumieć gusta publiczności, co zaowocowało późniejszymi sukcesami.

Przełomowy występ przed Ludwikiem XIV

Przełom w karierze Moliera nastąpił 24 października 1658 roku, kiedy to jego trupa wystąpiła przed królem Ludwikiem XIV w Luwrze. Zaprezentowano tragedię Corneille’a „Nikomed” oraz własną farsę Moliera – „Zakochany lekarz”. Chociaż tragedia nie spotkała się z entuzjastów, farsa wywołała zachwyt monarchy. Sukces ten zaowocował przyznaniem trupie tytułu „Troupe de Monsieur”, co stanowiło pierwszy krok do zdobycia królewskiego protektoratu.

Oficjalny autor dworski i protekcja królewska

Dzięki protekcji Filipa I, księcia Orleanu, Molier zyskał status oficjalnego autora rozrywek dworskich. Jego zespół teatralny otrzymał później prestiżowy tytuł „Troupe du Roi” (Trupa Królewska) oraz stałą pensję. Królewska pensja i patronat Ludwika XIV stanowiły najwyższe możliwe wyróżnienie. Monarcha nie tylko finansował działalność Moliera, ale także bronił go przed atakami konserwatystów religijnych, a nawet został ojcem chrzestnym jego pierwszego syna. Ten silny patronat królewski zapewnił Molierowi stabilność i umożliwił dalszy rozwój kariery.

Osiągnięcia i innowacje artystyczne Moliera

Stworzenie gatunku comédie-ballet

Molierowi przypisuje się stworzenie innowacyjnego gatunku, jakim jest comédie-ballet. Powstał on we współpracy z kompozytorem Jean-Baptiste Lullym. Pierwszym dziełem tego typu były „Nieznośni” (Les Fâcheux) z 1661 roku. Ta forma łącząca akcję dramatyczną z elementami muzycznymi i tanecznymi zyskała znaczną popularność i stanowiła ważny wkład Moliera w rozwój francuskiego teatru rozrywkowego w epoce baroku.

Wpływ na język francuski – „język Moliera”

Wpływ Moliera na kulturę francuską jest tak ogromny, że język francuski jest powszechnie określany mianem „języka Moliera” (la langue de Molière). Jego błyskotliwy dowcip, mistrzowskie operowanie słowem i umiejętność tworzenia żywych dialogów ukształtowały współczesną formę języka francuskiego. Jest uznawany za jednego z najwybitniejszych pisarzy w historii literatury światowej, a jego sztuki są wystawiane w Comédie-Française częściej niż dzieła jakiegokolwiek innego dramaturga, co świadczy o jego nieprzemijającej wartości artystycznej.

Majatek i finanse Moliera

Królewskie stanowisko dziedziczne

W 1641 roku Jean-Baptiste Poquelin przejął od swojego ojca stanowisko „valet de chambre ordinaire et tapissier du Roi”. Praca ta, kosztująca 1200 liwrów, wymagała jedynie trzech miesięcy aktywności w roku, ale przynosiła 300 liwrów rocznej pensji oraz liczne lukratywne kontrakty. Choć początkowo podążał ścieżką wyznaczoną przez ojca, ostatecznie porzucił tę ścieżkę na rzecz kariery teatralnej.

Dochody z sukcesów teatralnych

Po powrocie do Paryża w 1658 roku sytuacja finansowa Moliera uległa znacznej poprawie. Sukcesy komercyjne takich sztuk jak „Pocieszne wykwintnisie” przyniosły mu stabilność finansową. Jego talent do tworzenia błyskotliwych komedii, które cieszyły się popularnością zarówno wśród publiczności, jak i na dworze królewskim, zapewnił mu znaczące dochody i uznanie.

Zdrowie i okoliczności śmierci Moliera

Choroba zawodowa

Molier przez wiele lat zmagał się z gruźlicą płuc. Choroba ta nasilała się pod wpływem ogromnego tempa pracy, gdyż pełnił jednocześnie funkcje dyrektora teatru, aktora i autora sztuk. Intensywna działalność sceniczna i twórcza, choć przynosiła mu sławę, negatywnie odbijała się na jego zdrowiu, prowadząc do pogarszającego się stanu fizycznego.

Legendarna śmierć na scenie

Molier zmarł 17 lutego 1673 roku, zaledwie kilka godzin po występie w swojej ostatniej sztuce, „Chory z urojenia”. Podczas grania roli Argana, hipochondryka, doznał ataku kaszlu i krwotoku. Mimo złego samopoczucia, dokończył spektakl. Po powrocie do domu jego stan gwałtownie się pogorszył i zmarł bez udzielenia mu sakramentów. Jego śmierć na scenie, podczas wykonywania jednej ze swoich najbardziej znanych ról, stała się legendarna i podkreśla jego oddanie sztuce aż do ostatnich chwil.

Problemy z pochówkiem

Ze względu na jego zawód aktora oraz brak spowiedzi przed śmiercią, arcybiskup Paryża początkowo odmówił Molierowi pochówku na cmentarzu. Dopiero interwencja króla pozwoliła na cichy pogrzeb po zachodzie słońca w niepoświęconej części cmentarza św. Józefa. Ta sytuacja podkreślała społeczne uprzedzenia wobec aktorów w czasach Moliera, nawet pomimo jego ogromnych zasług artystycznych.

Kontrowersje i skandale związane z Molierem

Zakaz wystawiania „Świętoszka”

Sztuka „Tartuffe” (1664), która piętnowała religijną hipokryzję, wywołała furię Kościoła katolickiego i stowarzyszenia Compagnie de Saint Sacrement. Pod naciskiem tych środowisk religijnych, król Ludwik XIV musiał nałożyć na sztukę oficjalny zakaz jej wystawiania, który trwał przez kilka lat. Ten skandal pokazał, jak odważnie Molier poruszał drażliwe tematy społeczne i jak silny opór potrafiły wzbudzić jego dzieła.

„Wojna komiczna” wokół „Szkoły żon”

Premiera „Szkoły żon” w 1662 roku wywołała tzw. „wojnę komiczną”. Krytycy atakowali Moliera nie tylko za rzekome błędy artystyczne, ale również za niemoralność zawartą w jego dziele. Molier odpowiedział na te zarzuty błyskotliwą jednoaktówką „Krytyka Szkoły żon”, broniąc swojej twórczości i udowadniając swój mistrzowski refleks w odpowiedzi na ataki.

Konflikt z dawnym patronem i zarzuty o bezbożność

Armand, książę Conti, który niegdyś wspierał Moliera, po zarażeniu się syfilisem od kurtyzany stał się religijnym fanatykiem. Dołączył do grona wrogów dramaturga, atakując go za rzekomą bezbożność w dziełach takich jak „Don Juan”. Ten konflikt po raz kolejny ukazał, jak kontrowersyjne bywały tematy poruszane przez Moliera i jak łatwo stawał się on celem ataków ze strony środowisk religijnych i moralnych.

Ciekawostki z życia Moliera

Współpraca i rywalizacja z Jeanem Racine’em

Molier odkrył talent młodego Jeana Racine’a i zachęcał go do pisania. Ich drogi jednak się rozeszły, gdy Racine stał się kochankiem aktorki z trupy Moliera, Mademoiselle Du Parc. Ta relacja doprowadziła do zerwania współpracy i rozpoczęcia przez Racine’a samodzielnej kariery, która również przyniosła mu wielkie sukcesy w świecie francuskiego dramatu klasycystycznego.

Nauki u włoskich mistrzów Commedia dell’arte

Mimo swojego wielkiego talentu, Molier nie wahał się uczyć od innych. Pobierał lekcje technik Commedia dell’arte u słynnego włoskiego aktora Tiberio Fiorillo, znanego jako Scaramouche. Ta nauka pozwoliła mu wzbogacić swój styl i wprowadzić nowe elementy do francuskiej komedii, co było widoczne w jego późniejszych sztukach.

Problemy z pochówkiem

Ze względu na jego zawód aktora oraz brak spowiedzi przed śmiercią, arcybiskup Paryża początkowo odmówił Molierowi pochówku na cmentarzu. Dopiero interwencja króla pozwoliła na cichy pogrzeb po zachodzie słońca w niepoświęconej części cmentarza św. Józefa. Ta sytuacja podkreślała społeczne uprzedzenia wobec aktorów w czasach Moliera, nawet pomimo jego ogromnych zasług artystycznych.

Kluczowe daty w karierze i życiu Moliera

Jean-Baptiste Poquelin, znany jako Molier, jako komediopisarz i aktor, odcisnął niezatarty ślad na literaturze światowej, a jego sztuki, takie jak „Świętoszek” czy „Chory z urojenia”, pozostają aktualne i cenione za uniwersalne spojrzenie na ludzką naturę. Jego geniusz dramatyczny, połączony z odwagą w poruszaniu tematów społecznych i obyczajowych, na zawsze wpisał go w panteon największych twórców europejskich, a jego wpływ na kształtowanie współczesnego języka francuskiego jest nieoceniony.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Moli%C3%A8re